عضویت تلگرام عضویت اینستاگرام

چشم انداز چیست؟

سازمان ها همواره شرایطی را تجربه می نمایند که نیازمند تصمیم گیری سریع و پاسخگویانه هستند. تصمیماتی که اغلب در شرایط عدم اطمینان، شرایط مخاطره آمیز و ریسکی اتخاذ می گردند.

مقدمه

سازمان ها همواره شرایطی را تجربه می نمایند که نیازمند تصمیم گیری سریع و پاسخگویانه هستند. تصمیماتی که اغلب در شرایط عدم اطمینان، شرایط مخاطره آمیز و ریسکی اتخاذ می گردند. تغییرات ناپایدار و نامشخص محیطی شرایطی را برای سازمان ها فراهم نموده  که اغلب ، به ندرت تصمیم گیری در شرایط اطمینان و ثبات را تجربه می نمایند. در این نوشتار، ابتدا سطوح تصمیم گیری و عوامل اثرگذار بر سهولت و یا عدم سهولت تصمیم گیری بررسی می شود و سپس تفاوت بین تصمیم گیری در شرایط ریسکی، عدم اطمینان و شرایط اطمینان شفاف گردیده و در نهایت ابزارهای مناسب برای اتخاذ تصمیمات در شرایط متفاوت معرفی می گردند.

تصمیم گیری چیست؟

آيا تصميم گيري، پديده عجيب و ناشناخته ايست يا آنكه كار راحت و ساده ايست؟ هنوز معلوم نيست كه چگونه، چه موقع و كجا تصميم ساخته و پرداخته مي شود افلاطون روح انسانی را به ارابه ای تشبیه کرده است که توسط دو اسب خرد و احساس به حرکت می آید، اما در قرون اخیر دانشمندان به خرد بیشتر بها داده و از احساسات به عنوان بخشی که مانع خردورزی است یاد نموده اند. در تصمیم گیری تا کنون این عقیده بیشتر مطرح بوده است که انسان در تصمیمات خود –آنجا که سخن از نفع و ضرر است- کاملا عقلایی و بدور از احساسات عمل می نماید. اما برخی از شواهد مطرح در روانشناسی در سالهای اخیر نشان داده است که انسان در تصمیم گیری و رفتار خود از هر دو اسب استفاده می نماید.

سطوح تصميم گيري

بصورت كلي مي توان گفت كه مدير پس از اخذ اطلاعات سه نوع تصميم گيري مي نمايد.
تصميمات استراتژيك : نوع اول كه اغلب به نام تصميمات استراتژيك خوانده مي شود، تصميمات مربوط به امور دراز مدت، پيچيده، و غير ساختمند است كه توسط مديران عالي رتبه اتخاذ مي شود. اطلاعات مربوط به چنين تصميماتي، عموما تعريف نشده، غير مبتني بر موارد از پيش تجربه شده، با منشا بيرون از سازمان، جمع آوري شده از طرق غير رسمي و كوتاه شده است.
تصميمات كنترلي مديريت: نوع دوم از تصميمات، اغلب به نام تصميمات كنترلي مديريت خوانده شده كه توسط مديران مياني اتخاذ مي گردد. عموما اطلاعات دريافتي براي اين نوع تصميمات، با معيارهايي از قبيل استانداردهاي سازمان و يا بودجه سنجيده مي شود. اطلاعات مربوط به اين نوع تصميمات، غالبا متوجه داخل سازمان، كوتاه مدت، تاريخي و ساده تر است.
تصميمات عملياتي: نوع سوم، تصميمات عملياتي است. اين قبيل تصميمات براحتي فرموله شده و سيستم هاي كامپيوتري نيز مي توانند كار را راحت  تر نمايند.

درجه سختي تصميم گيري

درجه سختي و راحتي كار تصميم گيري به ۴ عامل بستگي دارد:
۱-اطلاعات: در برخي از تصميم گيري ها، تمامي اطلاعات مربوط به مسئله موجود است. اما در برخي ديگر گرچه اطلاعات بالاخره در جايي وجود دارد، اما ما بلحاظ محدوديت در تجزيه و تحليل آنها و يا نبود ابزار لازم به آن دسترسي نداريم. هرچه كه اطلاعات كمتر در دسترس باشد، تصميم گيري مشكلتر است.
۲-نامعلومي(Uncertainty ): عموما در مسائل تصميم گيري با پارامترهايي مواجه مي شويم كه اندازه، جهت و رفتار آنان براي ما كاملا معلوم نيست. بعنوان مثال براي ارائه يك كالاي جديد به بازار، واقعا رفتار بازار و استقبال مشتريان براي ما مشخص نيست.
۳-منابع كمياب: در اكثر اوقات و حتي با وجود اطلاعات مكفي و نبود نامعلومي، پديده كمبود منابع نكته مهمي در تصميم گيري است. وقتي كه منابع براي توليد كمياب است و ما با راه حل هاي رقابتي متعدد روبرو هستیم، در حقيقت ما با مشكل ارزشيابي هركدام از منابع و سپس تصميم گيري مواجه ایم.
۴-عوامل رواني(Psychological Factors ): اكثر تصميم گيري ها مشكل هستند بلحاظ آنكه عوامل رواني از قبيل ترس، قدرت، اضطراب و نگراني نيز در اين فرآيند سهيم هستند.

انواع تصميم گيري بر مبناي اطلاعات موجود

با توجه به عوامل فوق، انواع تصميم گيري بر مبناي درجه اطلاعات موجود در باره وقوع متغيرهاي غير قابل كنترل از آن، به قرار ذيل است:
۱-تصميم گيري در شرايط اطمينان: اين نوع تصميم گيري براي زماني است كه كليه متغيرهاي موثر موجود در آن ثابت فرض شوند. به بیان ديگر تصميم گيرنده نتيجه تصميم  را مي داند مدلسازي براي اين شرائط از تصميم گيري بيشتر بر اساس مدلهاي رياضي مشخص مانند تجزيه و تحليل هزينه-منفعت، مدلهاي كلاسيك بهينه سازي، كنترل موجودي، مدل جايگزيني، تخصيص كار، برنامه ريزي خطي و مواردي از برنامه ريزي پويا است
۲-تصميم گيري در شرايط عدم اطمينان: اين بخش خود به دو حالت تصميم گيري در حالت عدم اطمينان كامل و تصميم گيري در شرائط ريسك تقسيم ميگردد.

•    تصميم گيري در شرائط عدم اطمينان كامل براي زماني است كه مشكل موجود شامل تعدادي از متغيرهاي غيرقابل كنترل نيز مي شود، ليكن اطلاعاتي از گذشته به منظور پيش بيني براي اين متغيرها در دسترس نبوده و از اينرو محاسبه احتمال وقوع براي آنها ممكن نيست. مدلسازي براي اين نوع تصميم گيري اكثرا توسط ماتريس تصميم گيري خواهد بود. دراين حالت همچنين تصميم گير به روش هاي شهودي و يا خلاق نيز مراجعه مي نمايد. خلاقيت خود عاملي براي شناخت بيشتر مسئله است و همچنين شناسايي آلترناتيوهاست.
•    تصميم گيري در شرايط ريسك(Decision Making under Risk) براي زماني است كه مشكل موجود شامل تعدادي متغيرهاي غير قابل كنترل نيز مي شود، ليكن اطلاعات از گذشته در مورد وقوع آنها در دسترس است و بنابراين محاسبه احتمال وقوع براي آنها ممكن خواهد بود. بعنوان مثال، طراحي سناريوهاي حمله در دوران جنگ يك تصميم گيري همراه ريسك است، هرچند كه يك فرمانده سعي مي نمايد كه اكثر اطلاعات راجع به دشمن را قبلا تهيه نمايد. مدلهاي مورد استفاده براي اين شرايط از تصميم گيري ممكن است از انواع مدلهاي رياضي و احتمالي باشند. كليه مدلهاي رياضي را مي توان در چارچوب علم تحقيق در عمليات معرفي نمود كه كه علاوه بر مدلهاي مطرح در مورد تصميم گيري در شرايط اطمينان، از مدلهاي احتمالي مانند ارزش مورد انتظار ،  برنامه ريزي خطي، آناليز سربسر بازگشت سرمايه، تحليل بيز، منحني توزيع، مدل صف، تجزيه و تحليل بر اساس زنجيره ماركوف و تصميم گيري شاخه اي، تئوري بازيها و تئوري صف استفاده مي شود.جدول شماره ۱ شرایط تصمیم گیری و برخی از ابزارهای مناسب و متداول تصمیم گیری را به تصویر کشیده است.
مثال کاربردی(برای هر سه حالت شرایط اطمینان، عدم اطمینان و ریسکی):  اگر سازمان بداند که قیمت ارز بالا خواهد رفت شرایط قطعیت است اما اگر بتواند دو حالت را برای وضعیت ارز در نظر بگیرد: افزایش نرخ ارز (با احتمال رخداد ۲۰%) و تثبیت قیمت ارز (با احتمال رخداد ۸۰%) و برای رخداد سوم یعنی حالت کاهش ارز نتواند هیچ احتمالی را در نظر بگیرد به این حالت شرایط ریسکی (مخاطره آمیر) گفته می شود ولی اگر سازمان بداند که سه حالت وجود دارد: افزایش، کاهش یا تثبیت نرخ ارز و نتواند به آن ها احتمال تخصیص دهد در چنین شرایطی سازمان در شرایط عدم قطعیت است
۳-تصميم گيري در شرايط تعارض: براي زماني است كه استراتژي هاي رقبا براي يك تصميم گيرنده جايگزين متغيرهاي غيرقابل كنترل از شرائط تصميم گيري او شوند. در اين حالت از تئوري بازيها براي حل مسئله استفاده خواهيم نمود.

جدول ۱:موقعیت های تصمیم گیری و ابزارهای مناسب آن شرایط

شرایط و موقعیت تصمیم گیری ابزار ارزیابی
۱ تصمیم گیری در شرایط عدم قطعیت استفاده از ماتریس تاسف و قواهد تصمیم گیری در شرایط عدم قطعیت(ماکسیماس، مینیماکس و احتمالات مساوی)
۲ تصمیم گیری در شرایط ریسکی محاسبه میانگین ریاضی(امید ریاضی) با ضرب احتمالات در پیامدهای هر گزینه در یک آینده و انتخاب بالاترین امید ریاضی
۳ نبود اطلاعات و داده های معتبر و عدم امکان استفاده از روش های دیگر استفاده از روش های کیفی مانند مدل سه لایه ای(مطلوبیت برتر، قابلیت برتر ، موقعیت برتر)
۴ شرایط ابهام و عدم اطلاعات ماتریس استراتژی ذی نفعان(انتخاب استراتژی هایی که مورد تایید کلیدی ترین ذی نفعان هستند)
۵ نیاز به الویت بندی یا بررسی روابط علت و معلولی، پیش نیازی و یا پس نیازی مدل سازی ساختاری تفسیری و دی متل
۶ وجود معیارهای جبرانی و متعدد برای انتخاب استراتژی تمامی روش های چند معیاره و ماتریس های چند معیاره مانند ACCEPT
۷ وجود معیارهای غیرجبرانی و یا تعداد زیاد گزینه ها استفاده از روش برش گزینه ها و فیلترینگ( سه روش حداقل قابل قبول خاص، حداقل قابل قبول جامع و حداقل قابل قبول ترتیبی)
۸ امکان محاسبات مالی و تخمین جریان وجوه نقدی در آینده روش های اقتصاد مهندسی به ویژه ارزش خالص فعلیNPV

۵-دام های تصمیم گیری
تصميم گيري مهمترين وظيفه يك مدير در سطح عالي است و درعين حال راحت ترين كار براي آن است كه انسان اشتباه نمايد. مگر آنكه مدير به فرآيند تصميم عنايت داشته باشد. دام هاي روانشناختي كه بر روي تصميم اثر مي گذارد عبارتند از

۱-تله مهار كه ما را به سمت وزن دادن بيشتر به اطلاعاتيكه زودتر بدست مي آوريم مي كشاند.
۲-تله وضعيت حال كه سعي مي كند تا ما وضعيت فعلي را حتي در مواقعي كه آلترناتيوهاي بهتري وجود دارد، ترجيح دهيم.
۳-تله هزينه تباه شده كه تمايل دارد كه اشتباهات گذشته ما را ابدي سازد.
۴-تله شواهد تائيد شده كه ما را راهنمايي مي كند كه جستجوي بيشتري براي پيدا كردن اطلاعات جهت تائيد تمايلات ذاتي خود داشته باشيم و اطلاعات مخالف آن را كم رنگ جلوه مي دهد.
۵-تله چارچوب زماني اتفاق مي افتد كه ما يك مسئله را اشتباه گزارش مي كنيم و تمام پروسه تصميم گيري را سست مي كنيم.
۶-تله اعتماد بيش از حد زماني است كه ما به پيش بيني هاي خودمان بيش از اندازه بها مي دهيم.
۷- تله حزم و احتياط ما را به اين مسير مي كشاند كه بيش از اندازه در مورد حوادث غير قطعي متوجه باشيم.
۸-تله مطالبه مجدد كه ما را سوق مي دهد كه وزن بيش از اندازه به حوادث چشمگير اخير بدهيم.