عضویت تلگرام عضویت اینستاگرام

برنامه ریزی برپایه سناریو

چگونه از سناریو ها در برنامه ریزی و شناخت آینده بهره بگیریم؟

🔸برنامه‌ریزی بر پایه سناریو از روش‌های بسیار شناخته‌شده برای اندیشیدن به آینده است.
سناریوها شیوه‌ای برای شناسایی چالش‌های بالقوه آینده به‌شمار می‌آید و نباید آن‌ها را پیش‌بینی آینده دانست . سناریو‌ها به ما کمک می‌کنند گزینه‌های آینده را شناسایی کنیم و با اطمینان خاطر، در جهانی سرشار از عدم‌قطعیت‌ها وارد عمل شویم.
🔸برنامه‌ریزی برپایه سناریو درک ما از آینده‌ها و مفروضات ما دراین‌باره را به چالش می‌کشد. این روش دیدگاه‌های باور‌پذیری را دربارۀ آینده شکل می‌دهد. تصمیم‌گیران می‌توانند از این دیدگاه‌ها، برای تعیین بهترین واکنش‌ها و شیوه‌های واکنش به آینده‌‌های بدیل، بهره بگیرند.
سناریو‌ها، به‌لحاظ کیفی، چشم‌اندازهای مشخصی دربارۀ شکل و چارچوب آینده هستند که در قالب داستان، بازگو می‌شوند.
به‌موازات پیشرفت برنامه‌ریزی سناریویی، فرایندی که دنبال می‌شود، از کاوش‌های گسترده فاصله می‌گیرد و توجه خود را به موارد مشخص‌تر محدود می‌سازد. هرچه روش به گام‌های آخر نزدیک‌تر شود، افق‌پویی جای خود را به تجسم‌ آینده‌های بالقوه می‌دهدو شیوۀ واکنش لازم دراینده را معین می‌کند.
نکتۀ کلیدی در خلق فرایند تدوین سناریوی بهترین حالت یا بدترین حالت آن است که سرانجام در این طیف به راهبردی دست بیابیم که در آن بهترین چارچوب برای اقدام در آینده، مشخص شود.

🔅کاربردهای روش

با بهره‌‌گیری از این روش می‌توانید:
🔸عدم‌قطعیت‌ها را بررسی کنید؛
🔸محدودیت‌ها را بیازمایید؛
🔸آینده‌های بدیل را منظم کنید؛
🔸ریسک‌ها و فرصت‌های نوپدید را شناسایی کنید؛
🔸تصورات آینده را بهبود بخشید؛
🔸برنامه‌ریزی بهتر درباره دانش و اطلاعات را اقتباس کنید؛
🔸چالش بیرون‌به‌درون و درون‌به‌بیرون را نشان دهید؛
🔸رویکردی علیه چالش متعارف درون‌به‌بیرون پیشه کنید؛
🔸راهی برای اندیشه پردازی در محیطی امن فراهم آورید؛
🔸از این اندیشه‌پردازی به‌مثابه رویکردی برای اقتباس چشم‌اندازهای تازه یا توسعۀ راهبردهای کنونی و تازه استفاده کنید؛
🔸حساسیت، ریسک و آزمایش مقایسه‌ای پروژه‌ها وموضوعات را ارزیابی کنید؛
🔸دربارۀ آینده تمرین کنید؛
🔸از گزینه‌های فردی و سازمانی اطلاع حاصل کنید.

مزایای روش

🔹 به ما کمک می‌کند:
انواع گزینه‌های ممکن را درک کنیم؛
به‌شکل پیش‌دستانه در آینده زندگی کنیم تا بتوانیم در زمان کنونی، تصمیم بهتری برای آینده بگیریم؛
🔹از شگفتی‌های ناخوشایند پرهیز کنیم؛
چشم‌انداز خود دربارۀ شیوۀ کارکرد جهان و منطق حاکم بر آن تغییر دهیم؛
🔹درک مشترکی دربارۀ موضوعات واقعی ایجاد کنیم؛
🔹تصمیم خود در قبال طیفی از جهان‌های ممکن را آزمایش کنیم؛
🔹با محیط‌های پیچیده و سازگارشونده که در آن‌ها نتایج قطعی نیست، ارتباط داشته باشیم؛
🔹به افراد و گروه‌ها راهبردی، اندیشیدن دربارۀ آینده و شیوۀ اقدام را آموزش دهیم؛
🔹دربارۀ زبانی مشترک توافق کنیم؛
اقدامات مشترک را القا کنیم و درزمینۀ اجرای آن‌ها وارد عمل شویم؛
🔹برای انجام افق‌پویی‌های بیشتر مسایل و موضوعات را شناسایی کنیم.

 

سناریو‌ها را نباید فی‌نفسه هدف نهایی تلقی کرد. درواقع، سناریو‌ ابزاری است که:

✔️تهدید‌ها و فرصت‌های موجود در خلال دورۀ زمانی در دست بررسی را شناسایی می‌کند؛
✔️چالش‌های بلندمدت دربرابر راهبردها و سیاست‌ها را آشکار می‌سازد؛
✔️با ترکیبی متشکل از طیف گسترده‌ای از دروندادهای کیفی و کمی ارتباط دارد؛
✔️امکان روشن و آشکار‌شدن بدیل‌ها را فراهم می‌آورد؛
✔️پیامدهای این چالش‌ها را واقعی جلوه می‌دهد؛
✔️همکاری را ترغیب می‌کند؛
✔️با آغاز گفت‌وگوهای منطقی و تضارب آرا دربارۀ گزینه‌ها و سنجه‌ها و کشمکش‌ها، از چشم‌اندازها و سیاست‌ها حمایت و به اجرایی‌شدن آن‌ها کمک می‌کند؛
✔️ظرفیت کار آینده‌پژوهی را در میان کارکنان ایجاد می‌کند.ایجاد هوش آینده‌نگر، خودآگاهی جمعی و حساسیت به آینده
سناریوها در برخی سازمان‌ها، در چارچوب تصمیم‌گیری‌ها به‌شکل هنجاری به‌کاررفته و روشی برای انجام فعالیت‌های کسب‌وکار است.

⚪️کاستی‌ها

🔸احتمال می‌رود افراد غیرکارشناس سناریوها را به‌عنوان آیندۀ راستین بپندارند؛
🔸ممکن است به‌علت دورازذهن‌بودن یا بی‌معنا‌بودن، بی‌اعتبار باشد؛
🔸ممکن است سناریوها پس از گذشت مدت‌زمانی طولانی، نادرست به‌نظر آیند؛
🔸امکان اعتبارسنجی آن‌ها وجود ندارد؛
🔸امکان دارد دچار نزدیک‌بینی شناختی یا فرهنگی باشد؛
🔸پیچیده وزمانبر است؛
🔸ممکن است پرهزینه باشد؛
🔸اگر به‌درستی مدیریت نشود، امکان دارد به فرازوفرودهای اجرای پروژه دچار شود.
بااین‌حال، اگر هدف نهایی برنامه‌ریزی برپایه سناریو از همان آغاز به‌شکل مناسب به اطلاع همگان رسانده شود، می‌توان بر این مشکلات چیره شد.

گام‌هایی برای کامل‌شدن

تمام فعالیت‌های رسمی تدوین سناریوها، کم‌و‌بیش به‌شکل دستی، در چارچوب کارگاه‌های آموزشی انجام می‌گیرد. رویکردهای به‌کار رفته، اغلب رویکردهای قیاسی است که الگوهای چهارگانه‌ای را به‌کار می‌برد یا رویکردهای استقرایی است که تمام آینده‌های ممکن را که چه‌بسا چالش‌افزا یا فرصت‌ساز باشند، تعیین می‌کند و آن‌ها را با گروه‌هایی که مضامین مشترکی را دنبال می‌کنند، تلفیق و هماهنگ می‌سازد.

این دو رویکرد سودمند و روشنگر هستند؛ اما ازنظر ماهیت محدودیت‌هایی دارند. در اینجا، تنها با احتمالاتی روبه‌رو هستیم که فقط انسان‌ها می‌توانند در دورۀ زمانی محدود و با ابزارهای محدودی که در دسترس دارند، با آن‌ها دست‌وپنجه نرم کنند. اکثر کارشناسان تدوین چهار سناریو را توصیه می‌کنند. در واقع، هنگامی‌که تنها یک سناریو تدوین شود، رویکردی که به‌کار می‌رود، رویکرد پیش‌نگری است. هنگامی‌که دو سناریو مدنظر باشد، به‌احتمال‌ِقوی، عدم‌قطعیت‌های تقابلی را محدود می‌کند.

🔸هنگامی هم که سه سناریو دنبال شود، مردم تصور می‌کنند که یکی از آن‌ها پیش‌نگری است.

🔸هنگامی‌که به بیش از چهار سناریو نیاز باشد، باید روش تحلیل ریخت‌شناسی را موردتوجه قرار داد. باید به زمان‌بندی پروژه‌های سناریویی دقت کافی کرد.
هنگامی‌که راهبرد موضوعیت خود را از دست داده باشد، مدیران اجرایی کلیدی در حال جابه‌جایی باشند، بازار یا سازمان در حالت آشوبناک داشته باشد، درگیری‌های سیاسی داخلی در اوج بوده یا اجرای پروژه‌های رقیب بیش از اندازه سروصدا به‌دنبال دارد، از انجام چنین پروژه‌هایی خودداری کنید.

🔸یکی از راه‌های کارآمد شناسایی آینده‌های دلخواه، آن است که این کار را با فناوری عجین کنید.سناریوها را می‌توان با بهره‌گیری از فناوری نیز تدوین کرد؛ بااین‌حال، رویکردهای فناورانه همواره کارآمدترین‌ها نیستند. البته بی‌تردید، این رویکردها دروندادهای خوبی به تفکر سناریویی تزریق می‌کنند.
عرصه یا محیط‌های ویژه‌ای مانند تروریسم، انرژی‌های تجدیدپذیر، مراقبت‌های بهداشتی بدیل و… را که بدان علاقه وجود دارد، شناسایی کنید. زمانی را برای ایجاد مدلی سامانه‌ای صرف کنید.

🔸پیشران‌های مهم، مانند عناصر بازار، مقررات دولتی، ارزش‌های اجتماعی، فرایندهای تولید و…، را شناسایی کنید.
معین کنید که آن‌ها چگونه با بهره‌گیری از «روش تحلیل برگذر» برای انتخاب مهم‌‌ترین نیروهای پیشران یا محدودکننده، به دیگر پیشران‌ها کمک کرده یا با آن‌ها تعامل مثبت و منفی برقرار می‌کنند.
با بهره‌گیری از وضعیت‌های احتمالی یا مطالعات آینده‌نگاری، کارایی سامانه را بیازمایید.

🔸ارزیابی‌های لازم را انجام دهید تا مشخص شود چه چیزی ارزش فراوانی دارد و نیازمند ارزیابی ازراه تدوین سناریو است.
عناصر پیش‌معین را که بر واکنش راهبردی شما تأثیر می‌گذارد، تعیین و رتبه‌بندی کنید: پدیده‌هایی که به‌کندی تغییر می‌کند، مانند تغییرات جمعیت‌شناختی؛ زمینه‌های محدودکننده، مانند محدودیت منابع؛ رویدادهای در حال وقوع، مانند سالخوردگی تجار موفق؛ موضوعات اجتناب‌ناپذیر، مانند بحث‌های مربوط به تغییرات آب‌و‌هوا.
«عدم‌قطعیت‌های کلیدی» (متغیرهای کلیدی) و پیش‌فرض‌های بنیادین خود را مشخص و رده‌بندی کنید. این عدم‌ قطعیت‌ها به‌همراه عناصر پیش‌معین، در تدوین سناریوها و بررسی تغییرات احتمالی در پارادایم‌های آینده، نقش کلیدی دارند.

🔸عنوانی موجز، رسا، استعاری و به‌یادماندنی برای عمده‌‌ترین نیروهای پیشران یا نیروهای محدودکننده (سناریو‌ها) انتخاب کنید. این عنوان باید وظیفۀ این نیروها را به‌درستی بیان کرده و پرسش اصلی و چشم‌انداز را توصیف کند. سناریوهایی چندگانه فراهم کنید.

🔸معین کنید که آیا سناریو‌های میان‌مدت (امکان‌پذیر) یا بلندمدت (احتمال‌پذیر) لازم است یا خیر.
برای تبیین و طبقه‌بندی اندیشه‌ها و اصلاح سناریوها به انجام مصاحبه‌ها و کارگاه‌های آموزشی و اجرای افق‌پویی مبادرت ورزید. از دروندادهایی استفاده کنید که از اینجا اقتباس می‌کنید و چارچوب فعالیت‌های خود را مشخص کنید.
برای هر سناریوی کلیدی، داستان روایی آن را تدوین کنید و آن را به کلیت دروندادها بیفزایید.
اطمینان یابید که هر سناریو مبتنی‌بر واقعیت‌ها است؛ به‌ویژه، به‌شیوۀ تکامل سناریو و رسیدن آن به وضع کنونی اشاره کنید.

🔸فردی را به کار گیرید تا تمام مطالب سناریوی شما را مستندسازی و گردآوری کند.

🔸تصاویر ترغیب‌کننده‌ای از منظر نسل‌های آینده ترسیم کنید.

🔸بر آزمایش و گزینش سناریوها، برای دستیابی به پیوستگی و باورپذیری و حصول اطمینان از سازگاری درونی و سبک ارائۀ مشترک میان آن‌ها، تأکید کنید.

🔸نگرش‌هایی ویژه به مشاهدات ایجاد کنید که چه‌بسا در سازمان کاربرد داشته باشد؛ برای مثال، آسیب‌پذیری‌ها را روشن و فرصت‌های مناسب را شکار و نشانگر‌های مهم را شناسایی کنید

 

ازخود بپرسیم چه نتایجی میتوانیم از فعالیتها به‌دست آوریم؟

🔸آینده چگونه می‌تواند متفاوت باشد؟
🔸مقولۀ «الف» چگونه بر «ب» تأثیر می‌گذارد؟
🔸چه چیزی ممکن است بدون تغییر باقی بماند یا دستخوش تغییرات چشمگیر شود؟
🔸نتایج احتمالی کدام‌هاست؟
🔸چه چیزی و چه کسی احتمالاً آیندۀ ما را شکل خواهد داد؟
🔸تغییر در کجا بیشترین تأثیر را بر ما خواهد گذاشت؟
🔸ما دربارۀ آن، چه کاری می‌توانیم انجام دهیم؟
🔸چه چیزی را نمی‌دانیم که دانستن آن برای ما لازم است؟
🔸اکنون و امروز چه کاری باید انجام دهیم؟
🔸چرا به این مسأله اهمیت می‌دهیم؟
🔸در کجا باید به این مسأله توجه داشته باشیم؟
🔸سناریوی شما درصورتی مناسب خواهد بود که بتواند دیگران را برای اقدام و مشارکت مجاب کرده و آن‌ها را به انجام این کار توانا سازد. سناریوی کارآمد، آن است که بتواند مردم را از پارادایم‌های کنونی رها ساخته و نتایج باورپذیری داشته باشد که امکان تبدیل آن‌ها به کنش و واکنش‌های راهبردی وجود داشته باشد.